Neden Mutsuzum – Yoga Felsefesinde Arzu ve Mutluluk

Neden Mutsuzum Sorusuna İlk Cevap: Arzu

Bu yazıda neden mutsuzum diye soran birinin gözünden, arzunun, mutluluk arayışının ve yoga öğretisinin bu soruya nasıl cevap verdiğini konuşacağız. İlk önce bakışlarımızı hayatta huzuru bulma yolunda oldukça popüler olan Budizm’e çeviriyoruz.

“Arzunun bittiği yerde özgürlük başlar.”

— Buddha'ya ahdedilen en popüler düşüncelerden biridir yukarıdaki cümle. Arzu özgürlüğün önündeki en büyük engeldir. Özgürlük yoksa mutluluk da yoktur. 

Gerçekten mi? Arzunun olmadığı bir yer var mı? Arzunun olmadığı yerde ben var olabilir miyim? Yukarıdaki söz çok şiirsel ve derinlikli. Bu nedenle de Budizm’le ilgili bir çok paylaşımda, bu ve benzeri sözler karşımıza çıkar. Yine de içimden bir şey bu düşünceyi sorgulamadan edemiyor. Derdim Budist düşünce ile değil. Sadece Budizm’de değil, bir çok ruhani öğretide bize arzulardan uzak durmamız öğütlenir. Benzer şeyleri yoga yazıtlarında da okuruz:

“Nasıl ki okyanus kendine bağlanan nehirlere rağmen dinginliğini korursa
Bir bilge de tüm arzularına rağmen sarsılmamayı başarır.”

— Bhagavad Gita

O zaman bir şeyler istemek, arzulamak kötü mü? İstediğim şeylerden koşarak kaçmam mı gerekiyor? Ve niye herkes arzulara bu kadar taktı? Biraz spoiler vermek istiyorum: Tabii ki bu yazının devamında kadim yazıtların ne kadar saçma şeyler söylediğini okumayacaksınız. Tabii ki bu sözlerin altındaki derin anlamları keşfedeceğiz. Ama bu öğretilerin derinliğini tanımayan birinin ilk aklına gelecek sorgulamalarla başlamak istedim.

Arzunun İyisi ve Kötüsü Var Mıdır? Neden Mutsuzum ve Bir Çikolata Yesem Geçmez Mi?

Tamam peki dürüst olalım. Arzularımın beni zaman zaman benim için iyi olmayan seçimlere yönelttiğini kabul etmeliyim. Mesela aç değilken çikolata yemek gibi. Başka işlerim varken uzun uzun ve boş boş telefona bakmak gibi. Erken kalkacağımı bile bile gece çok da keyifli olmayan şeyler yaparak geç saate kadar ayakta kalmak gibi. Bunlar günlük seçimler. Küçük ama tüm hayatımı etkileyen seçimlerim. Daha büyükleri de var. Konfor alanımdan çıkmak istemediğim için kaçırdığım daha doğrusu bile bile uğrunda savaşmadığım fırsatlar. Şimdi bir durup düşündüm de paragrafın başında kendimi çok dürüst ifade etmediğime karar verdim. Bu paragrafa arzularımın beni “zaman zaman” yanlış şeylere yönelttiğini yazarak başlamışım. Zaman zaman biraz az olmuş, sanki seyrek arada bir olan bir şeymiş gibi. Oturup düşününce anlamlı hedeflerimden çok sık saptığımı fark ediyorum. (Bu da hep hayatımın sonsuz olmadığını unutup durduğumdan ama bu konu derin ve uzun. Başka zaman konuşuruz.)

Ben arzularımın peşinden giderken hayatımda küçüklü büyüklü o kadar çok yanlış seçim yaptım ki, hesabını vermem mümkün değil. Peki hepsi hata mıydı? Yani yediğim tüm çikolatalar mesela, hepsi kötü mü oldu? Siz çikolata yemek yerine aklınıza gelen başka şeyleri koyabilirsiniz. Kağıt üzerinde bir fayda sağlamayan duyusal hazlardan bahsediyorum. Yediğim tüm çikolatalar kötü olmuş olamaz diye düşünmek istiyorum. Bu düşüncemin temelinde şöyle bir gözlemim var: Bazen bir çikolata yiyorum ve bu beni mutlu ediyor. yediğim sırada büyük keyif alıyorum. Sonrasında da tatmin duygusu ile mutlu mutlu başka şeyler yapmaya yöneliyorum. Ama her zaman böyle hissetmiyorum. Bazen bir çikolata yiyorum ve bir yandan çok şeker yediğim için kendimi kötü hissediyorum hem de bir yandan bir tane daha yemek istiyorum. Özellikle bir şeyler izlerken falan yediysem, çikolata yerken tadından keyif almayı unuttuysam işte o zaman kesin bir tane daha yemek istiyorum. Bu iki arzu ve sonrasında gelen hisler arasında bir fark olmalı mesela. İkisi de aynı oranda kötü olamaz.

Neden Arzularımdan Vazgeçecekmişim? Çikolatasız Hayat Mı Olur?

Peki bu noktada ruhani öğretilere bir sorum olacak: Ben ne için çikolatadan/arzudan vazgeçmeliyim. Bir şey istemek iyi değil, istemesen bak ne güzel olacak mantığı bana yeterince çekici gelmiyor. Karşılığında ne alacağım? Herhangi bir şeyden vazgeçmeden önce bu sorumun cevabını talep ediyorum.

Mesela, aşkın bir varlığa, tanrıya, yaratıcıya inanarak bunu yapmak mümkün. Aşkla yaradana bağlanırsın, tüm arzularını ona yöneltirsin çünkü hedefin ona ulaşmaktır. İnsan olarak zaten belli sınırları olan varlıklarız. Tüm gücünle en değerli olana uzan ki, tüm gücünle ona yaklaş. Tüm diğer arzularını bırak ve kutsal olana ada kendini. En büyük tatmini, en büyük mutluluğu burada bulacaksın. Yani çikolatadan vazgeç ki sonsuz ve sınırsız tatmini deneyimle. Böyle bakınca bu uğruna çikolatan vazgeçmeye değecek bir şey gibi görünüyor. Vaadedilene inandığın sürece bu çok geeçerli bir açıklama.

Yani aslında hedefin hiç bir şey arzulamamak değil. Hedefin diğer tüm arzularını boğup yok edecek yoğunlukta tek bir şeyi arzulamaktır. Bu yolda küçük hazlardan uzaklaşırsın ki, onlara harcadığın enerjiyi asıl hedefin için kullanabil. Tasavvuf mesela, bir inanç sisteminin içinde olduğu için işi yogadan biraz daha kolay. Peki ruhani olan ama bir inanç sistemine bağlı olmayan öğretiler ne olacak? Benim için yaradana ulaşmak tam elle tutabileceğim bir hedef değilse; Geöremediğim, anlayamadığım, hissedemediğim ve çok çok uzakta duran bir şeyse o zaman ne yapmalıyım? Tam da yürekten hissedemediğim bu arayışın peşinde günlerimi çikolatasız mı geçirmem gerekiyor? Bu sorunun cevabını tartışacağız.

Mutlu Olmak İçin Seçilen Hedefler

Öncesinde işleri biraz daha karıştırmak istiyorum. Sanki çocukken daha sık arzularıma bağlı seçimler yapıyordum. Mesela ertesi gün sınavım var ama televizyonda çok güzel bir film var. Ben film izlemeyi seçiyordum. Okumam gereken ders kitabım var ama bir heyecanla okumak istediğim romanlarım var, ben roman okumayı seçiyordum. Kötü mü oldu? Yanlış mı yapmışım? O gün sınava çalışsam şu an çok daha dolu dolu bir hayatım mı olacaktı? Açıkçası sanmıyorum. Ben iki üniversite bitirdim. İlk önce mühendislik okudum. 4 yıl boyunca ders çalışmayı asla istemedim. Sonra tiyatro okudum. 4 yıl boyunca ders çalışmaktan inanılmaz keyif aldım. Ne mühendislik yapıyorum, ne de tiyatro. Çalıştığım sınavlar bana yol su elektrik olarak dönmedi yani. Ama sevdiğim bir konuda bir şeyler öğrenmek beni hayata daha önce hiç bilmediğim bir şekilde bağladı. İstemediğim şeyler yaparken hep kendi zayıf yanlarımla karşılaştım, onlarla savaştım. İstediklerimi yaparken de hayatımda ilk defa kendi güçlü yanlarımla karşılaştım. Tiyatro okumak benim için çikolatadır.

Yani demek istediğim şu. Aklımla bir takım hesaplar yapıyorum. Hatta yetmiyor tüm toplum bana akıl veriyor: “Git mühendislik oku” diyorlar. Bir de kalbim var. İstemiyor mühendislik falan. Tiyatroyu arzuluyor benim kalbim. Şimdi bugün tiyatro bölümüne beni baştan yazdırın, gider yine mutlu mutlu baştan okurum. Sonunda da ne bir meslek, ne de amatör bir tiyatro yapma ihtimali vermeyin elime. Yine de kayıp görmem oradaki deneyimimi. Yani şunu demek istiyorum: Arzularımın beni özel bir yönlendirme şekli var. Hayatı ve kendimi bana açma güçleri var. Belli arzularımı takip ederek ben ben oluyorum. Bu vazgeçmem gereken bir şey mi? Kötü mü? Arzularımın hayatımı anlamlandırmama yardım ettiği sürece kim ne derse desin onların kötü olduğuna inanamam.

Evet arzularım bana yanlış seçimler yaptırdı. Ama doğru seçimlerimi de arzularım yaptırdı bana. Mesela bence benim bu yazıyı yazmam doğru bir seçim. Yoganın bakış açısından hayata bakmayı sonra da buradan gördüklerimi paylaşmayı arzuluyorum. Siz okuyun, sonra tartışalım istiyorum. Yoga yapmayı seviyorum arzuluyorum. Yogaya ilk başladığımda yoga benim için sadece fiziksel bir aktivite idi. Yoga yapmayı sevdim, yoga yapıp kendimi iyi hissetmeyi arzuladım. Daha fazlasını öğrenmeyi arzuladım. kendimi geliştirmeyi arzuladım. Bu arzularım beni, bugün doğru olduğuna, değerli ve anlamlı olduğuna inandığım seçimlere götürdü.

Size bir sır vereceğim. Yoga ve diğer öğretiler her ne kadar arzulardan vazgeçmemizi öğütleseler de aslında arzusuz yaşamamızı istemezler. Odaksız arzularımızın peşinde oradan oraya sürüklenmemizin bize sonuçta acı vereceğini söylerler. Haklılardır. İnsan hayatında neyi niye seçtiğini düşünmeden, zevkli olana, öğretilmiş olana, konforlu olana, toplum için uygun olana göre yaşayıp durursa sonunda acı çekecektir.

Mutlu Olma Arzusu

En masum, en doğal arzulardan biri üzerine konuşalım:

“Hayattan en büyük beklentim mutlu olmak.”

Mesela mutlu olmayı istemenin nesi yanlış olabilir değil mi? Öyle değil işte. Bu masum görünen arzu tam da kadim öğretilerin bize söylediği gibi bizi acılara sürükleyecektir. Kısa vadeli ve altı boş hazların peşinden koşturacak, tatminsizlik hissi asla kaybolmayacak, özgürlüğümüzü ve hayatımız üzerinde kontrolümüzü kaybedecek, ve acı çekeceğiz. Hayattan mutlu olmayı beklemenin hüsranla sonuçlanmayacağı tek bir senaryo var: Şu an dersin ki “Ben mutlu olmak istiyorum.” ve bunu istediğin için şu an ve bundan sonraki bütün anlarda mutlu olursun. Çünkü artık bunu istediğine ve istediğin için de bunu yapmaya karar vermişsindir.

Neden Mutsuzum Sorusuna Yoganın Cevabı

Mutlu olmak için hayatın sana mutluluk getirmesini beklediğin sürece illa ki hayal kırıklığına uğrayacaksın. Evet seni mutlu edecek şeyler de olacak tabii ama aksi de olacak. Ve işin sonunda sen bu konuda ne kadar pasif bir şekilde konumlanırsan, seni tatmin edecek deneyimler yaşama ihtimalin o kadar azalacak. Çocukken okuduğumuz masallar ne güzeldi. Güzel insanların güzel, saf ve iyi niyetli kalması yeterliydi. Sonunda sonsuza dek mutlu yaşamanın anahtarı onları illa ki buluyordu. Ben de uzun yıllar mutluluğun beni keşfetmesini bekledim. Bulmadı. Yıllarca dedim ki bugün artık kesin güzel bir şey olacak. Olmadı. (Yani aslında bir sürü şey oldu ve olabilirdi ama ben görmesini bilmiyordum. Neyse şimdi bozmayayım yıllarca kendime söylediğim yalanı….)

Neden Mutsuzum Sorgulaması & Mutlu Olma Gücü

Mutlu olmak istediğin için mutlu olmaya karar verdiğin ve mutlu olduğun senaryo üzerinde konuşalım biraz. Ne kadar büyük bir güç gerektiriyor değil mi bu? Düşünsene ne durumda olursan ol, sırf sen bunu seçtiğin için mutlu olabiliyorsun. İnanılmaz bir güç, inanılmaz bir özgürlük, adeta bir çeşit aşkınlık. Hiç bir şeyin yoksunluğunu hissetmediğin yani isteyip de alamadığın hiç bir şeyin olmadığı bir varoluş hali. Korku yok, kaygı yok, öfke yok. Yani istemezsen yok. Kim ne yaparsa yapsın, hayatta ne olursa olsun senden alınamayacak bir memnun kalma hali. Bu halde çikolata da yiyebilirsin ve bundan haz alabilirsin. Ama yemezsen de bu seni ana dair tatmininden hazzından bir şey eksiltmez. İşte bu tam da kadim öğretilerin arzularınızdan arının ve özgür olun diye diye anlatıp durdukları şey aslında. Bir çeşit çikolata yemek istemekten çikolata olmaya geçiş hali aslında.

Peki mümkün mü bu? Gurular mümkün olduğunu söylüyor. Hatta yoganın amacı bu. Yoganın en önemli metinlerinin başında gelen Yoga Sutra’da Patanjali şöyle der:

Asanada ustalık, yaşamın ikiliklerine karşı sarsılmaz bir özgürlük getirir:
sıcak ve soğuk, haz ve acı, iyi ve kötü. (Yoga Sutra, 2.48). (1)